تهدید ساخت سازه‌های مدرن در بافت تاریخی سمنان

به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی باآرادان نقل از  «مرآت»، در یکی از کهن‌ترین محله‌های شهر سمنان، جایی که هنوز نشانه‌هایی از ساختار تاریخی شهر در کوچه‌ها و گذرهای قدیمی آن نفس می‌کشد، خانه‌ای تاریخی قرار دارد که برج افشاری را در دل خود جای داده است؛ برجی که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و در عین حال مهجورترین بازمانده‌های حصار دفاعی سمنان در دوران افشاریه شناخته می‌شود.

این اثر تاریخی، که بر اساس منابع مکتوب و روایت‌های معتبر به دستور نادرشاه افشار و هم‌زمان با بازگشت او از نبرد مهماندوست شکل گرفته، امروز در معرض تهدیدی جدی قرار دارد؛ تهدیدی که از دل مجوز ساخت یک سازه پنج‌طبقه در مجاورت مستقیم این بنا سر برآورده است.

صدور چنین مجوزی، بار دیگر زنگ خطر را برای فعالان میراث فرهنگی، پژوهشگران تاریخ شهری و دوستداران هویت تاریخی سمنان به صدا درآورده و مطالبه‌ای قدیمی را به صدر گفتگوهای تخصصی بازگردانده است: لزوم ثبت ملی برج افشاری، تعیین حریم اثر و سامان‌دهی اصولی بافت تاریخی پیرامون آن. مطالبه‌ای که سال‌ها مطرح شده، اما همواره در پیچ‌وخم بروکراسی اداری یا بی‌توجهی مدیریتی، بی‌پاسخ مانده است.

این نگرانی‌ها در حالی شدت گرفته که سمنان طی سال‌های اخیر، شاهد از میان رفتن تدریجی بخش قابل توجهی از میراث معماری خود بوده است. اخبار تخریب یا تغییر کاربری ده‌ها خانه واجد ارزش تاریخی، دیگر به رویدادی غیرمنتظره تبدیل نمی‌شود و هر بار، لایه‌ای از حافظه جمعی شهر کنار می‌رود.

در چنین شرایطی، بی‌توجهی به برج افشاری و آنچه از حصار کهن شهر باقی مانده، می‌تواند به حذف یکی از روشن‌ترین شواهد شهرسازی و نظام دفاعی دوره افشاریه در استان سمنان منجر شود؛ شواهدی که نه‌تنها ارزش محلی، بلکه اهمیت ملی دارند.

برج افشاری صرفاً یک برج آجری یا عنصری منفرد در دل شهر نیست. این سازه بخشی از یک ساختار دفاعی منسجم بوده که در زمان خود، نقشی کلیدی در امنیت و سامان فضایی شهر ایفا می‌کرده است.

قرارگیری آن در بافتی متراکم از کوچه‌ها، دالان‌ها و خانه‌های تاریخی، بیانگر منطق شهرسازی دوره‌ای است که تناسب مقیاس، تسلط بصری و هماهنگی با محیط پیرامون، اصل بنیادین طراحی شهری محسوب می‌شده است.

ساخت یک بنای بلندمرتبه در مجاورت چنین اثری، این منطق را به‌طور کامل بر هم می‌زند و خوانایی تاریخی فضا را مخدوش می‌کند.

از منظر منظر فرهنگی و گردشگری نیز پیامدهای این مداخله کم‌اهمیت نیست. برج افشاری می‌توانست و هنوز هم می‌تواند به یکی از نقاط کانونی معرفی تاریخ سمنان تبدیل شود؛ مکانی برای روایت یک دوره تاریخی مهم و پیوند آن با زندگی امروز شهر، اما حضور یک سازۀ پنج‌طبقه در چند قدمی این اثر، نه‌تنها چشم‌انداز تاریخی آن را از میان می‌برد، بلکه ظرفیت تبدیل این محدوده به یک محور گردشگری فرهنگی را نیز به‌شدت محدود می‌کند.

با وجود چنین پیامدهای روشنی، سکوت اداره‌کل میراث فرهنگی استان سمنان بیش از هر چیز تعجب‌برانگیز است. انتظار افکار عمومی و جامعه تخصصی آن است که متولیان میراث فرهنگی، پیش از آنکه کار به نقطه بازگشت‌ناپذیر برسد، با حضور میدانی در محل، واقعیت‌های موجود را از نزدیک مشاهده کنند. گفتگو با کارشناسان مستقل، شنیدن دغدغه‌های ساکنان محله و توجه به هشدارهای فعالان میراث، حداقل اقداماتی است که می‌تواند مسیر تصمیم‌گیری را اصلاح کند.

این موضوع می‌تواند نخستین آزمون جدی برای مدیرکل فعلی میراث فرهنگی استان باشد؛ آزمونی که نشان خواهد داد مدیریت جدید تا چه اندازه به صیانت از میراث تاریخی پایبند است و آیا اراده‌ای برای عبور از رویه‌های منفعل گذشته وجود دارد یا خیر.

توقف یا اصلاح این پروژه، برخلاف تصور، نیازمند فرآیندهای پیچیده و زمان‌بر نیست. در چارچوب قوانین موجود، با یک دستور شفاف و ورود یگان حفاظت میراث فرهنگی، می‌توان دست‌کم اجرای پروژه را متوقف کرد تا بررسی‌های کارشناسی دقیق‌تری انجام شود.

نکته‌ای که بر حساسیت موضوع می‌افزاید، بازتاب گستردۀ اهمیت برج افشاری در رسانه‌های ملی است. تنها با یک جست‌وجوی ساده می‌توان دریافت که در یک سال گذشته، چندین رسانه مطرح کشوری به ارزش تاریخی و معماری این بنا پرداخته و ضرورت ثبت ملی آن را یادآور شده‌اند.

با این حال، در دوره‌های گذشته، چه در بخش ثبت آثار و چه در حوزه حقوقی اداره‌کل میراث فرهنگی، واکنش مؤثری مشاهده نشد؛ بی‌توجهی‌ای که امروز خود را در قالب تهدیدی عینی و ملموس نشان می‌دهد.

حفاظت از برج افشاری سمنان، فراتر از یک مطالبه صنفی یا رسانه‌ای، مسئولیتی است در قبال تاریخ، هویت شهری و نسل‌های آینده. این بنا اگر از میان برود، تنها یک دیوار یا برج فرو نریخته، بلکه بخشی از روایت تاریخی این سرزمین خاموش شده است؛ روایتی که دیگر امکان بازگویی آن وجود نخواهد داشت.

انتهای خبر/